Szwecja i Ukraina podpisały porozumienie o utworzeniu centrum badań i ochrony dziedzictwa kulturowego w Welykym Ługu na południu Ukrainy. Umowa została zawarta w Muzeum Historii Morskiej w Sztokholmie – jak podaje Sveriges Radio – w obecności ukraińskiej ambasador Switłany Zalishchuk.
Welyki Łuh – w dosłownym tłumaczeniu Wielka Łąka – to jeden z najważniejszych krajobrazów przyrodniczo-historycznych Ukrainy. Przez dekady obszar ten był niemal niedostępny dla nauki: w latach 1955–1958 teren zalano wodą podczas budowy zbiornika kachowskiego, co na ponad 70 lat wykluczyło go z badań historycznych i archeologicznych. Sytuację zmieniło zniszczenie tamy kachowskiej przez wojska rosyjskie w czerwcu 2023 roku – opadnięcie wód odsłoniło tysiące stanowisk i artefaktów, z których wiele dotąd nigdy nie było dokumentowanych.
Ochrona dziedzictwa kulturowego Ukrainy: co przewiduje porozumienie
Centrum ma szkolić ukraińskich archeologów i konserwatorów, koordynować międzynarodowe badania naukowe oraz wspierać dokumentację i ochronę obiektów na zagrożonym terenie. Jak wyjaśnia Fred Hocker, kierownik badań w Muzeum Vasa i przewodniczący komitetu wykonawczego ds. archeologii przy Międzynarodowym Kongresie Muzeów Morskich, Szwecja tymczasowo przejmie pieczę nad ukraińskimi zabytkami kultury, które będą przechowywane w Karlskronie. W ramach umowy planowane jest też przyjmowanie ukraińskich stażystów oraz finansowanie prac terenowych.
Jak podaje rząd Szwecji, Riksdag zatwierdził przeznaczenie 12 milionów koron na wsparcie ochrony dziedzictwa kulturowego Ukrainy. Środkami zarządza UNESCO. Cztery miliony koron mają zostać wypłacone w 2026 roku, a pozostałe osiem milionów – w 2027 roku. Wsparcie finansowane jest z budżetu pomocowego Szwecji.
W ramach współpracy szczególny nacisk położono na budowanie kompetencji – przewidziano szkolenia i staże dla młodych ukraińskich specjalistów w dziedzinie archeologii i konserwacji, realizowane we współpracy z ukraińskimi uczelniami. Udział Muzeum Vasa wzmocni z kolei wiedzę fachową w zakresie archeologii podwodnej i konserwacji materiałów zabytkowych.
Rosja niszczyła dziedzictwo kulturowe jako cel militarny
Dyrektor Muzeum Historii Morskiej Mats Djurberg nie zostawia wątpliwości co do szerszego kontekstu tej inicjatywy. „W trakcie tej wojny Rosja systematycznie traktowała ataki na dziedzictwo kulturowe Ukrainy jako priorytet militarny – ponieważ to właśnie ono spaja kraj. Dziedzictwo kulturowe jest naszym wspólnym dziedzictwem, a jego ochrona stanowi zbiorową, globalną odpowiedzialność. Dlatego też Szwecja ma do odegrania ważną rolę w tym kontekście” – mówi Djurberg.
Od początku rosyjskiej inwazji UNESCO zarejestrowało ponad pięćset zniszczonych lub uszkodzonych obiektów kulturowych na Ukrainie – muzeów, pomników, bibliotek i kościołów. Ataki objęły też kilka miejsc wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa, w tym we Lwowie i Odessie.
Szwedzki minister ds. współpracy rozwojowej i handlu zagranicznego Benjamin Dousa podkreśla w komunikacie rządowym: „Rosja aktywnie dąży do podważenia ukraińskiej tożsamości narodowej i kulturowej przez niszczenie jej dziedzictwa”. Umowa z Ukrainą wpisuje się więc w szerszą politykę wsparcia – od lutego 2022 roku Szwecja przekazała Ukrainie wsparcie o łącznej wartości przekraczającej 153,5 miliarda koron, obejmujące pomoc wojskową, humanitarną i kulturalną.
