Riksdag zdecydował o zniesieniu mängdrabatt. Kary za wiele przestępstw mają być znacznie dłuższe

Rząd Ulfa Kristerssona i Sverigedemokraterna wygrały jedno z najważniejszych głosowań kończącej się kadencji. Riksdag przyjął nowy system wymierzania kar, w którym kolejne przestępstwa mają znacznie mocniej wpływać na długość wyroku. Za reformą głosowało 176 posłów, przeciw było 171.

Zmiany nie zaczną jednak obowiązywać od razu. Parlament pozostawił rządowi decyzję o terminie wejścia przepisów w życie, ponieważ szwedzkie więziennictwo nie ma obecnie wystarczającej liczby miejsc i personelu, aby natychmiast obsłużyć skutki tak dużego wzrostu liczby lat pozbawienia wolności.

176 głosów zdecydowało o wyniku

Głosowanie odbyło się w czwartek 13 sierpnia podczas ostatniej serii głosowań Riksdagu przed wyborami parlamentarnymi.

Za propozycją rządu opowiedziały się partie Tidö: Moderaterna, Sverigedemokraterna, Kristdemokraterna i Liberalerna. Socialdemokraterna, Vänsterpartiet, Centerpartiet i Miljöpartiet głosowały przeciw. Wynik wyniósł 176 do 171. Dwóch posłów było nieobecnych.

Minister sprawiedliwości Gunnar Strömmer określił wynik jako „radosny dzień dla wszystkich ofiar przestępstw”.

Rząd od dawna argumentuje, że obecny model prowadzi do sytuacji, w której kolejne przestępstwa popełnione przez tę samą osobę mają coraz mniejszy wpływ na ostateczną długość kary.

Reforma ma ten mechanizm zasadniczo zmienić.

Czym właściwie jest mängdrabatt?

Określenie mängdrabatt – dosłownie „zniżka ilościowa” – jest popularnym, politycznym i medialnym określeniem sposobu ustalania wspólnej kary za kilka przestępstw.

Nie istnieje osobny przepis mówiący, że sprawca otrzymuje formalną „zniżkę” za popełnienie większej liczby czynów.

Obecnie sąd określa wspólną karę, a kolejne czyny nie są po prostu dodawane do siebie w stosunku jeden do jednego.

Nowy system, przyjęty przez Riksdag, zmienia punkt wyjścia. Przy ustalaniu wspólnego wyroku sąd ma rozpoczynać od zsumowania wartości kar za poszczególne przestępstwa.

Nie jest to jednak bezwzględne matematyczne dodawanie.

Sąd nadal będzie musiał uwzględnić:

• całkowitą wagę przestępczości,
• związek pomiędzy poszczególnymi czynami,
• okoliczności konkretnej sprawy.

Jeżeli proste zsumowanie prowadziłoby do wyniku nieproporcjonalnego do całej przestępczości, sąd będzie mógł dokonać innej oceny.

Trzy najpoważniejsze przestępstwa stają się punktem odniesienia

Rząd wskazuje jednak wyraźną dolną granicę orientacyjną.

Po dokonaniu całościowej oceny „odpowiednim punktem odniesienia” ma być to, aby konkretna kara nie była niższa niż łączna wartość kar trzech najpoważniejszych przestępstw, za które dana osoba jest skazywana.

Przykładowo, jeżeli sprawca zostanie skazany jednocześnie za kilka poważnych przestępstw, obecny system może prowadzić do znacznego obniżenia znaczenia kolejnych czynów.

Po wejściu reformy w życie trzy najpoważniejsze z nich mają już stanowić mocniejszy punkt odniesienia dla wyroku.

Dlatego określenie „zniesienie mängdrabatt” dobrze opisuje polityczny kierunek reformy, ale nie oznacza, że sądy zawsze będą mechanicznie sumować wszystkie możliwe kary.

Wyroki mogą być o 50–75 proc. dłuższe

Skala skutków może być bardzo duża.

Według rządowych szacunków w zdecydowanej większości przypadków wielokrotnej przestępczości zmiana może doprowadzić do kar o około 50–75 proc. dłuższych niż według obecnych zasad.

Nie jest to jednak gwarantowany wzrost każdego wyroku.

Ostateczna kara nadal będzie zależała od rodzaju przestępstw, ich liczby, związku między czynami oraz indywidualnej oceny sądu.

Rząd oczekuje jednak ogólnego, wyraźnego przesunięcia w kierunku dłuższych kar pozbawienia wolności.

Cała skala kar ma być wykorzystywana częściej

Mängdrabatt jest tylko częścią większej reformy.

Nowy system zakłada również, że sądy mają częściej korzystać z całego ustawowego przedziału kary, a nie koncentrować się głównie w jego niższej części.

Rząd argumentuje, że okoliczności zwiększające powagę czynu – np. bardzo duża szkoda, szczególne zagrożenie lub wyjątkowo trudna sytuacja ofiary – powinny mocniej wpływać na wymiar kary.

W praktyce przy wielu rodzajach przestępstw może to oznaczać orzekanie kar znajdujących się wyżej w istniejącej już skali.

Nie jest to natomiast automatyczne podniesienie ustawowego maksimum każdego przestępstwa.

Zniknie część powodów pozwalających obniżyć karę

Riksdag zatwierdził również ograniczenie części tzw. billighetsskäl, czyli okoliczności mogących obecnie uzasadniać złagodzenie kary.

Usunięte mają zostać między innymi przepisy pozwalające obniżać wymiar kary z powodu:

• poważnego urazu, którego sprawca doznał wskutek własnego przestępstwa,
• wysokiego wieku lub złego stanu zdrowia,
• wyjątkowo długiego czasu, jaki minął od popełnienia czynu,
• szczególnie dotkliwych skutków zawodowych dla skazanego.

Nie oznacza to, że wszystkie te okoliczności przestaną być całkowicie istotne. Niektóre mogą nadal wpływać na decyzję, czy kara więzienia zostanie wykonana w określonej formie.

Powstanie także nowy system „warunkowego więzienia”

Reforma jest znacznie szersza niż sam sposób liczenia kary przy wielu przestępstwach.

Riksdag zgodził się także na wprowadzenie villkorligt fängelse, czyli warunkowej kary więzienia.

Obecne sankcje villkorlig dom i skyddstillsyn mają zostać zastąpione nową konstrukcją. Jednocześnie zniesiona ma zostać obecna zasada, zgodnie z którą istnieje prawne domniemanie przeciwko wymierzaniu kary więzienia.

Według rządu system ma sprawić, że kara będzie wyraźniej odzwierciedlała wagę przestępstwa, także wtedy, gdy skazany nie zostanie fizycznie umieszczony w więzieniu.

Ustawa jest przyjęta, ale nie wiadomo, kiedy zacznie działać

To najważniejsze zastrzeżenie dotyczące całej czwartkowej decyzji.

Riksdag nie ustalił daty wejścia reformy w życie.

Przepisy zaczną obowiązywać w dniu, który wskaże rząd.

Powodem jest przede wszystkim sytuacja Kriminalvården.

Sama proposition przyznaje, że szwedzkie więziennictwo jest już teraz pod ogromną presją i zmaga się z poważnym przepełnieniem. Dłuższe wyroki oznaczają jednocześnie większą liczbę zajętych miejsc przez znacznie dłuższy czas.

Kriminalvården ocenia, że potrzeby lokalowe i kadrowe związane między innymi z całym pakietem reform mogą być w pełni obsłużone najwcześniej około 2040 roku.

skandynawiainfo.pl/ opisywało już wcześniej przepełnienie szwedzkich zakładów karnych i umieszczanie dwóch więźniów w małych celach.

Svantesson: mängdrabatt może zniknąć w 2029 lub 2030 roku

Rząd Tidö nie zamierza jednak czekać do 2040 roku ze wszystkimi częściami reformy.

Minister finansów Elisabeth Svantesson zadeklarowała po głosowaniu, że jej celem jest zapewnienie środków pozwalających wprowadzić ograniczenie mängdrabatt w 2029 lub 2030 roku.

To jednak obietnica polityczna przed wyborami, a nie termin ustanowiony przez Riksdag.

Formalnie nowa ustawa pozostawia decyzję przyszłemu rządowi.

Strömmer powiedział po głosowaniu, że 13 września szwedzcy wyborcy zdecydują, czy reforma rzeczywiście zostanie uruchomiona.

Sformułowanie ma oczywiście charakter wyborczy. Samo prawo zostało już uchwalone. Wynik wyborów zdecyduje natomiast, który rząd otrzyma kompetencję do określenia daty jego wejścia w życie.

38,6 miliarda koron rocznie

Największym problemem całej reformy pozostają pieniądze i miejsca w więzieniach.

Rząd szacuje, że gdy wszystkie rozwiązania zawarte w proposition osiągną pełny efekt, dodatkowe wydatki Kriminalvården mogą wynosić około 38,6 mld koron rocznie.

Z tej sumy około 12,3 mld koron przypisuje się właśnie zmianom sposobu wymierzania kar za wielokrotną przestępczość.

Są to bardzo duże wartości, ale trzeba je traktować jako szacunki obarczone znaczną niepewnością.

Sam Justitieutskottet podkreśla w przyjętym dokumencie, że konsekwencje finansowe trudno obecnie precyzyjnie określić. Zanim rząd uruchomi reformę, ma przedstawić konkretne propozycje jej finansowania.

Nie oznacza to więc, że od przyszłego roku budżet Kriminalvården automatycznie wzrośnie o 38,6 mld koron.

Dlaczego Socialdemokraterna zagłosowała przeciw?

Głos S przeciwko rządowej proposition może być mylący, ponieważ partia sama chce ograniczyć mängdrabatt.

Socialdemokraterna nie kwestionuje więc samego kierunku zmian.

Partia krytykuje natomiast rozmiar całego pakietu, brak ustalonej daty wejścia w życie i brak zabezpieczonego finansowania.

Teresa Carvalho określała propozycję Tidö jako konstrukcję, której rząd nie jest obecnie w stanie realnie wprowadzić z powodu braku miejsc w więzieniach.

S zapowiedziała własny, bardziej ograniczony model.

S chce zacząć od przestępstw seksualnych

7 sierpnia Socialdemokraterna przedstawiła trzy własne obietnice dotyczące polityki karnej.

Pierwszym krokiem ma być zniesienie mängdrabatt przy przestępstwach seksualnych już podczas następnej kadencji.

Następnie partia chce rozszerzać zmianę na inne poważne przestępstwa z użyciem przemocy.

Carvalho argumentuje, że przy obecnym braku miejsc w więzieniach państwo powinno reformować system etapami, zaczynając od kategorii, które jej partia uznaje za najpilniejsze.

Dlatego wynik 176–171 nie oznacza prostego podziału na partie „za” i „przeciw” dłuższym karom za wiele przestępstw.

Spór dotyczy także tempa, skali, kosztu i kolejności reform.

13 sierpnia Riksdag uchwalił również inne duże zmiany

Czwartkowe głosowania były ostatnimi głosowaniami kończącej się kadencji i objęły znacznie więcej niż mängdrabatt.

Riksdag zatwierdził między innymi obniżenie wieku odpowiedzialności karnej z 15 do 14 lat przy szczególnie poważnych przestępstwach. Zmiana ma obowiązywać przez pięć lat.

Jednocześnie:

• młodzieżowa redukcja kary zostanie ograniczona dla osób poniżej 18 lat,
• dla młodych pełnoletnich zostanie całkowicie zniesiona,
• maksymalna kara za czyn popełniony przed ukończeniem 18 lat wzrośnie z 14 do 18 lat więzienia,
• zaostrzone zostaną zasady ungdomsövervakning.

Te zmiany mają w większości zacząć obowiązywać 10 września 2026 roku.

skandynawiainfo.pl/ wcześniej szczegółowo opisywało spór o obniżenie wieku odpowiedzialności karnej w Szwecji. Ostateczny projekt uchwalony przez Riksdag zatrzymał się na 14 latach, a nie wcześniej proponowanych 13.

Więcej narzędzi dla opieki społecznej

Riksdag przyjął również przepisy pozwalające socialnämnden w określonych sytuacjach nakładać działania na dzieci, młodzież i rodziców bez ich zgody.

Możliwe będą między innymi określone nakazy dotyczące przebywania w domu, testy na obecność narkotyków oraz elektroniczny nadzór.

Elektronicznego nadzoru nie będzie można zastosować wobec dziecka poniżej 13. roku życia. Główna część tych regulacji ma wejść w życie 1 stycznia 2027 roku.

Riksdag przyjął także ostrzejsze zasady migracyjne

Podczas tego samego głosowania parlamentarzyści zatwierdzili również reformę dotyczącą imigracji rodzinnej.

Wymogi utrzymania mają zostać zaostrzone, a część osób z czasowym zezwoleniem będzie musiała przebywać w Szwecji przez określony okres, zanim będzie mogła sprowadzić członka rodziny.

To właśnie ten projekt wywołał dzień wcześniej burzliwą debatę o możliwych konsekwencjach nowych zasad dla rodzin.

Nowe zasady dla friskolor i nowy wywiad UND

Riksdag zgodził się również na zaostrzenie zasad dotyczących sektora niezależnych szkół.

W określonych sytuacjach – m.in. przy nowej placówce, zmianie właściciela lub poważnych nieprawidłowościach – wprowadzony zostanie zakaz wyprowadzania środków z działalności. Zaostrzone zostaną również wymagania dotyczące ekonomii właściciela szkoły oraz uprawnienia kontrolne Skolinspektionen.

Tego samego dnia zatwierdzono podstawy prawne dla nowej Sveriges utrikes underrättelsetjänst – Und. Nowa państwowa służba wywiadu zagranicznego ma rozpocząć działalność 1 stycznia 2027 roku.

13 sierpnia stał się więc jednym z najbardziej intensywnych legislacyjnie dni całej kadencji.

W przypadku reformy dotyczącej mängdrabatt najważniejsza decyzja została już podjęta: Riksdag zaakceptował zmianę prawa. Największa niewiadoma pozostaje jednak bez odpowiedzi – kiedy szwedzki system więziennictwa będzie gotowy, aby rzeczywiście ją zastosować.