„To naprawdę super” – mówi 12-letni Albert po powrocie z wycieczki ornitologicznej. Sześć lat temu Birdlife Sverige miał 149 młodych członków, dziś ma 411 – niemal trzy razy więcej. Wśród szwedzkiej młodzieży rośnie zainteresowanie obserwacją ptaków, a organizacja notuje kolejne rekordy zapisów na obozy i kursy obrączkowania.
Wzrost widać w statystykach i w praktyce. Maya Eriksson z komitetu młodzieżowego Birdlife Sverige mówi: „Bardzo cieszy nas ten trend. Widać to na naszych obozach, które natychmiast się zapełniają”. Ta 17-latka, która sama zaczęła obserwować ptaki w 2023 roku, jest teraz jedną z liderek grupy młodzieżowej Skåneskiego Towarzystwa Ornitologicznego (Skof). Grupa liczy około 90 członków i organizuje regularne wycieczki, kursy obrączkowania oraz zajęcia poświęcone innym elementom przyrody – w tym ropuchom i nietoperzom.
Obserwacja ptaków w Szwecji – dlaczego młodzi wracają do natury
Stina Rigbäck, sekretarz generalna Birdlife Sverige, wskazuje na konkretne zjawiska: „Obserwujemy, że powstaje coraz więcej grup młodzieżowych, między innymi na uniwersytetach”. Wymienia klub ornitologiczny Starpatrullen przy Uniwersytecie Linneusza. „W stowarzyszeniach ornitologicznych, między innymi w Sztokholmie, rośnie również liczba programów skierowanych do młodzieży” – dodaje.
Za wzrostem stoi kombinacja kilku czynników. Po pierwsze – dostępność technologiczna. Nowoczesne aparaty fotograficzne, aplikacje mobilne do identyfikacji ptaków (m.in. Merlin Bird ID i eBird od Cornell Lab), tanie lornetki sprawiły, że wejście w hobby jest znacznie łatwiejsze niż jeszcze dekadę temu. Po drugie – media społecznościowe. Zdjęcia rzadkich ptaków są chwytliwe wizualnie, a społeczność ornitologiczna na Instagramie i TikToku szybko rośnie. Po trzecie – rosnąca świadomość klimatyczna i chęć spędzania czasu na świeżym powietrzu.
Ola Svensson, nauczyciel licealny prowadzący wycieczki dla grupy młodzieżowej Skof, opisuje efekt: „Wiele osób zastanawia się, skąd biorę siłę, by poświęcać na to tyle czasu, ale przebywanie z nimi na świeżym powietrzu sprawia mi ogromną radość. Ogromną satysfakcję daje mi obserwowanie, jak się uczą i jak z bliska podziwiają ciekawe ptaki”. Wskazuje, że kursy obrączkowania z ośmioma miejscami zapełniają się natychmiast, a w typowych wycieczkach ornitologicznych bierze udział od 5 do 15 uczestników.
Kursy obrączkowania – naukowa część hobby
Obrączkowanie ptaków to jedna z bardziej fascynujących części ornitologicznego hobby, w którym młodzi ludzie mogą uczestniczyć na równi z dorosłymi. Podczas kursu uczestnicy łapią dzikie ptaki w specjalne siatki (mist nets), rejestrują ich cechy – wagę, długość skrzydła, wiek, płeć – i zakładają im na nogi lekką, oznaczoną obrączkę. Dane trafiają do centralnej bazy, gdzie służą naukowcom do badania szlaków migracyjnych, długości życia, ekologii lęgów i wpływu zmian klimatu.
Dla nastolatków to konkretny sposób udziału w prawdziwej nauce – nie „nauce w laboratorium”, ale badaniach terenowych o wymiernym znaczeniu. Albert, 12-letni członek Skof, opisuje swoje wrażenia: „Można podejść tak blisko ptaków i uświadomić sobie, jak wiele można się od nich nauczyć. To naprawdę super”. Wspomina wycieczkę pod Helsingborg, gdzie grupa zaobserwowała kaczkę amerykańską, kaczkę mandarynkę i zimorodka królewskiego – rzadkie i egzotyczne gatunki, na które nie zawsze można trafić w Szwecji.
W wielu innych kulturach ptaki – które od dawna są w Szwecji chronione przez prawo – budzą różne emocje. Jak pisaliśmy w artykule „Nowe prawo dla właścicieli lasów w Szwecji”, łączenie unijnej dyrektywy z szwedzkimi przepisami chroniącymi wszystkie ptaki stworzyło nowe ograniczenia dla wyrębu lasów, które mogłyby zakłócać życie ptaków. To pokazuje, jak silna jest ochrona ornitofauny w szwedzkim prawie. Rzadko która grupa ma tak wysoką pozycję prawną jak dzikie ptactwo.
Klimat i przyszłość – ptaki jako wskaźnik zmian
Dla młodych obserwatorów ptaki są też sposobem na dostrzeżenie zmian klimatycznych. Maya Eriksson martwi się o wpływ ocieplenia na populacje ptaków wędrownych: „Obecnie nierzadko pojawiają się one już w lutym, w przeciwieństwie do dawnych czasów, kiedy to raczej przylatywały w kwietniu–maju. Kiedy potem znów nadchodzi mróz, istnieje ryzyko, że nie znajdą pożywienia i w związku z tym nie przetrwają, co prowadzi do spadku liczebności populacji”.
To dokładnie ten mechanizm, który naukowcy nazywają „ecological mismatch” – rozjazd między czasem pojawienia się ptaków a dostępnością pokarmu. Ciepłe zimy mylą sygnały fenologiczne, a wczesny powrót w Skandynawię naraża ptaki na fatalne skutki wtórnych fal mrozu. Klasyczne miary popularnych gatunków – szpaka, jerzyka, jaskółki dymówki – od lat spadają w całej Europie właśnie z tego powodu.
Albert i inni młodzi członkowie Skof podkreślają wagę codziennych działań: recyklingu, segregacji odpadów, edukacji rówieśników. „Ważne jest, abyśmy dbali o naszą przyrodę. Jeśli będziemy tak dalej postępować, wkrótce nic nam nie zostanie” – mówi 12-latek. Podkreśla, że temat jest zbyt mało obecny w szkole.
Maya Eriksson wraz z Olą Svenssonem redagują czasopismo grupy młodzieżowej Skof, żeby motywować kolejnych młodych ludzi do zaangażowania. „Robię to, by zainspirować innych, by w przyszłości mogli pomóc ptakom” – tłumaczy 17-latka. To bardzo szwedzki model społecznego zaangażowania – oddolny, systematyczny, wpisany w strukturę stowarzyszeniową (föreningsliv), która jest jednym z filarów szwedzkiej kultury obywatelskiej.
Fakty: Rosnąca liczba młodych członków Birdlife Sverige
- 2020: 149 członków
- 2021: 164
- 2022: 178
- 2023: 185
- 2024: 286
- 2025: 357
- 2026: 411 (zarejestrowanych, część jeszcze bez opłaconej składki)
Birdlife Sverige powstało w 1945 roku i jest szwedzkim partnerem globalnej sieci Birdlife International. Działalność opiera się na trzech filarach: ochronie ptaków, badaniach ornitologicznych i popularyzacji zainteresowania ornitofauną. Zrzesza 25 stowarzyszeń regionalnych. Łączna liczba członków wynosiła około 16 500 w 2020 roku i systematycznie rośnie.
Dla Polaków mieszkających w Szwecji z dziećmi zainteresowanymi przyrodą to konkretna propozycja spędzenia czasu. Lokalne stowarzyszenia ornitologiczne działają w większości szwedzkich regionów, a wiele z nich organizuje wycieczki i zajęcia w językach obcych. To także sposób na integrację ze szwedzką kulturą i na zdobycie kontaktów w środowisku młodych ludzi o wspólnych zainteresowaniach – bez konieczności formalnych struktur szkolnych czy sportowych.
