Po latach podwyżek ceny żywności w Szwecji zaczęły spadać. Złożyły się na to obniżony VAT na żywność, mniejsza presja na światowych rynkach surowców oraz mocniejsza korona. Ekonomiści są jednak ostrożni, bo wiele czynników, które wcześniej windowały koszty, nadal jest aktualnych.
Dla większości gospodarstw domowych żywność to jedna z największych bieżących pozycji wydatków. Zmiany na półkach sklepowych są więc odczuwalne szybciej niż wiele innych zjawisk gospodarczych i wpływają na wszystko – od oszczędzania po radzenie sobie z nieprzewidzianymi kosztami. Ceny żywności są też ściśle powiązane z inflacją, której skutki najmocniej widać właśnie w codziennych zakupach.
Trzy czynniki za niższymi cenami żywności w Szwecji
Najwięcej uwagi przyciąga tymczasowa obniżka VAT na żywność. Jak informuje Skatteverket, od 1 kwietnia 2026 roku stawka spadła z 12 do 6 procent i ma obowiązywać do 31 grudnia 2027 roku. Obniżka obejmuje żywność w sklepach i jedzenie na wynos, ale nie usługi restauracyjne, opodatkowane nadal stawką 12 procent.
Drugim czynnikiem jest sytuacja na rynkach międzynarodowych. Wzrost cen wielu ważnych surowców rolnych wyhamował w porównaniu z najbardziej burzliwymi latami po pandemii, a koszty energii i transportu ustabilizowały się po okresach dużych wahań. Trzecim elementem jest kurs korony – gdy szwedzka waluta się umacnia, importowana żywność i surowce stają się tańsze, co z czasem może przełożyć się na ceny w sklepach.
Dlaczego ekonomiści są ostrożni
Mimo poprawy w ostatnich miesiącach niewielu ekonomistów chce ogłaszać, że ceny żywności wchodzą w długi okres spadków. Produkcja zależy od czynników będących poza kontrolą sklepów – energii, transportu, nawozów, pogody i handlu międzynarodowego, które wpływają na koszty w całym łańcuchu dostaw.
Niepewność co do tegorocznych zbiorów to przykład czynnika, który może szybko zmienić warunki. Podobnie rosnące ceny ropy czy nowe zakłócenia w handlu światowym mogą oddziaływać daleko poza granicami krajów, w których się pojawiają. Nie oznacza to, że ceny muszą znów wzrosnąć – ale pokazuje, że obecny trend pozostaje wrażliwy.
Co może utrzymać niskie ceny, a co je podnieść
| Czynniki sprzyjające niskim cenom | Czynniki mogące podnieść ceny |
|---|---|
| Obniżony VAT na żywność do końca 2027 r. | Droższy olej napędowy i transport |
| Mocniejsza korona obniżająca koszty importu | Słabsza korona podnosząca ceny importu |
| Niższe międzynarodowe ceny surowców | Gorsze zbiory w Szwecji i Europie |
| Niższe koszty energii niż w czasie kryzysu energetycznego | Wyższe ceny nawozów i środków produkcji |
| Ostra konkurencja między sieciami sklepów | Niepokój geopolityczny zakłócający handel |
Najważniejsze pytanie brzmi, czy czynniki, które obniżyły ceny, utrzymają się w dłuższej perspektywie. Niższy VAT, stabilniejsze ceny surowców i mocniejsza korona dały konsumentom pewną ulgę, ale obszarów niepewności pozostaje wiele.
Kto najbardziej odczuwa zmiany cen
Skutki podwyżek i obniżek gospodarstwa domowe odczuwają w różnym stopniu. Dla osób przeznaczających dużą część dochodu na żywność efekt jest większy niż dla tych z większymi rezerwami, dlatego emeryci, osoby samotne i rodziny z dziećmi często odczuwają zmianę silniej. To również jeden z powodów, dla których VAT na żywność stał się powracającym tematem politycznym – zwolennicy wskazują, że niższa stawka szybko obniża ceny podstawowych produktów, a krytycy, że największy efekt w koronach odczuwają ci, którzy konsumują najwięcej.
Rząd powołał komisję do spraw cen żywności, w której Konsumentverket i Konjunkturinstitutet monitorują rynek. Jak podaje Konsumentverket, w analizie poprzedzającej obniżkę nie stwierdzono oznak szerokiego wzrostu cen, a rozwój cen żywności i napojów bezalkoholowych od sierpnia 2025 do marca 2026 był raczej poniżej historycznej średniej. Urząd zaznacza przy tym różnice między grupami produktów: mięso i napoje bezalkoholowe zdrożały, a na przykład warzywa staniały.
