Szwecja nie przywróciła poboru powszechnego z dnia na dzień. Decyzja dojrzewała latami, a impulsem była inwazja Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku choć formalnie pobór wrócił już w 2017 roku, po kilkuletniej przerwie. Teraz system się rozszerza i dotyczy coraz większej liczby roczników, przy czym i to jest w tym modelu najważniejsze obejmuje zarówno mężczyzn, jak i kobiety.
Każda osiemnastolatka i każdy osiemnastolatek z obywatelstwem szwedzkim dostaje dostęp do kwestionariusza online. Pytania obejmują stan zdrowia, sprawność fizyczną, poziom wykształcenia, motywację oraz plany zawodowe. Na podstawie odpowiedzi algorytm i urzędnicy agencji Plikt- och prövningsverket decydują, kto zostaje wezwany na testy stacjonarne. Nie jest to pobór powszechny w klasycznym sensie nikt automatycznie nie trafia do koszar. Ale udział w pierwszym etapie oceny jest obowiązkowy.
Spośród tych, którzy przejdą wstępną selekcję online, część zostaje wezwana na badania fizyczne, psychologiczne i medyczne. Tu zaczyna się realna selekcja. Szwecja potrzebuje kilku tysięcy poborowych rocznie liczba dokładna zmienia się w zależności od potrzeb poszczególnych rodzajów sił zbrojnych. Chętnych jest zazwyczaj więcej, niż miejsc, więc system działa podobnie do rekrutacji na studia: kandydaci są oceniani, rangowani i przydzielani do jednostek zgodnie z kompetencjami i wynikami badań.
Szkolenie podstawowe trwa od kilku miesięcy do roku zależy od rodzaju jednostki i specjalizacji. Po jego ukończeniu poborowy otrzymuje przydział do jednostki wojennej. To oznacza, że w przypadku ogłoszenia mobilizacji taka osoba wie, gdzie ma się stawić i co robić. Warto zaznaczyć, że obowiązek pozostawania w gotowości mobilizacyjnej trwa do ukończenia 47. roku życia, a dla niektórych kategorii oficerskich jeszcze dłużej. Służba aktywna to jedno, ale równie istotna jest ta ukryta rezerwa setki tysięcy ludzi teoretycznie gotowych do działania.
Motywacja tego rozszerzenia jest geopolityczna i całkowicie jawna. Szwecja wstąpiła do NATO w marcu 2024 roku, ale prace nad odbudową zdolności obronnych zaczęły się wcześniej. Lata cięć budżetowych po zimnej wojnie doprowadziły do tego, że na początku lat 2010. szwedzka armia była znacznie mniejsza i słabiej wyposażona niż w szczytowym okresie zimnowojennym. Pobór zawieszony w 2010 roku przywrócono siedem lat później po tym jak Rosja zajęła Krym i zaczęła destabilizować wschodnią Ukrainę.
Warto spojrzeć na ten model na tle regionu. Dania zapowiedziała plany objęcia kobiet obowiązkiem wojskowym do tej pory tamtejszy pobór dotyczył formalnie tylko mężczyzn, choć kobiety mogły się zgłaszać ochotniczo. Norwegia ma podobny do szwedzkiego system neutralny płciowo i stosuje go od 2015 roku. W Finlandii pobór powszechny mężczyzn nigdy nie znikł, a teraz tamtejsze władze też analizują ewentualne rozszerzenie na kobiety. Szwecja nie jest więc wyjątkiem jest częścią szerszej nordyckiej korekty polityki bezpieczeństwa, przeprowadzanej spokojnie, bez nagłówków, ale systemowo.
Co ciekawe, szwedzka armia podkreśla, że system selekcji sprawia, iż do służby trafiają ludzie lepiej do niej nadający się niż przy klasycznym poborze powszechnym. Motywacja, sprawność i wyniki testów psychologicznych są realnymi kryteriami, nie tylko formalnością. Czy to działa w praktyce? Na pełną odpowiedź trzeba poczekać nowe roczniki szkolone w ramach rozszerzonego systemu dopiero wchodzą w struktury sił zbrojnych.
