Grenlandia wróciła do centrum uwagi po słowach Donalda Trumpa, że USA potrzebują wyspy w strategii bezpieczeństwa wobec Chin i Rosji. W tej atmosferze odżył też spór o historię: czy Dania ukradła Grenlandię Norwegii. Jak opisuje TjekDet, dyskusję podgrzały zarówno polityczne wypowiedzi, jak i wpisy w mediach społecznościowych.

Wypowiedź Stephena Millera i fala komentarzy w sieci

W nocy z poniedziałku na wtorek czasu duńskiego Stephen Miller, zastępca szefa sztabu Donalda Trumpa, zakwestionował podstawę duńskich roszczeń wobec Grenlandii. Powiedział m.in.: „Prawdziwe pytanie brzmi: na jakiej podstawie Dania sprawuje kontrolę nad Grenlandią? Na jakiej podstawie opierają swoje roszczenia terytorialne? Na jakiej podstawie uważają Grenlandię za danią kolonię?”.

Równolegle w mediach społecznościowych pojawiły się wpisy dotyczące historycznych relacji Danii, Norwegii i Grenlandii. Jeden z nich głosił, że Dania miała „ukraść” Grenlandię po wojnach napoleońskich w 1814 roku. W poście, który miał ponad 400 000 wyświetleń na X, napisano: „Decydująca kradzież miała miejsce w 1814 r.: Dania została zmuszona do oddania Norwegii, ale nielegalnie zatrzymała jej terytoria zamorskie: Grenlandię, Islandię i Wyspy Owcze”.

Co mówią badacze o tezie „Dania ukradła Grenlandię Norwegii”

Według naukowców, z którymi rozmawiał TjekDet, taka interpretacja jest błędna i nie ma historycznych podstaw. W rozmowach pojawiają się nazwiska Emila Andersena, badacza z Muzeum Narodowego i pracownika Uniwersytetu w Kopenhadze, oraz historyka Sørena Ruda. Obaj wskazują, że nie ma źródeł, które potwierdzałyby „kradzież” Grenlandii w 1814 roku.

„Moim zdaniem jest to zdecydowanie nieprawda” – mówi Søren Rud, odnosząc się do tezy o rzekomym nielegalnym przejęciu. Dodaje też, że z politycznego punktu widzenia Wielka Brytania mogła być zainteresowana tym, by Szwecja nie stała się zbyt silną konstelacją, łącząc Norwegię z terytoriami północnoatlantyckimi. W jego ocenie znaczenie miało również to, że do 1814 r. to Dania zarządzała kolonialnym projektem w Grenlandii.

Grenlandia między Norwegią a Danią – najważniejsze etapy

TjekDet przypomina, że obecność ludów nordyckich na Grenlandii zaczęła się w latach 980, gdy Norwegowie, którzy wyemigrowali na Islandię, popłynęli na wyspę. Najbardziej znanym osadnikiem był Erik Czerwony, który nadał tej krainie nazwę. Nordycka obecność ustała w XV wieku, a kontakty z Grenlandią zanikły, choć formalnie wyspa pozostawała pod panowaniem Norwegii jako terytorium zależne wraz z Islandią i Wyspami Owczymi.

Zmiana nastąpiła wraz z Unią Kalmarską od lat 80. XIV wieku, gdy wspólnota królewska łączyła Danię, Szwecję i Norwegię, a w konsekwencji także norweskie kolonie. Emil Andersen podkreśla jednak, że dopiero od reformacji w 1536 roku można mówić o realnym związku Grenlandii z koroną duńską. Wyjaśnia to w ten sposób: „Kiedy Christian III został wybrany na króla, do jego aktu koronacyjnego dodano specjalny artykuł, który stanowił, że Norwegia ma zostać podporządkowana koronie duńskiej. Nie ma w nim konkretnej wzmianki o Grenlandii, ale jest mowa o krajach podległych, co oznacza, że Grenlandia jest w tym uwzględniona”.

1721 rok i kolonizacja: norweskie początki, duńska administracja

TjekDet wskazuje, że do 1721 r. nie istniała administracja Grenlandii, a mówienie o terytorium duńsko-norweskim miało charakter głównie formalny. „Do 1721 roku nie ma żadnej administracji Grenlandii, a wzmianka o Grenlandii jako terytorium duńsko-norweskim ma charakter czysto formalny” – mówi Emil Andersen. Sytuacja zmieniła się, gdy Hans Egede, wspierany przez norweską kompanię handlową z Bergen, został misjonarzem i przywódcą pierwszej kolonii.

W pierwszych latach – jak opisuje TjekDet – w Grenlandii pojawiało się wielu Norwegów, jednak po upadku Bergenskompagniet w 1727 r. większość administracji prowadzono z Danii. TjekDet przytacza też ocenę, że projekt kolonizacyjny rozpoczął się w 1721 r., a kluczowe decyzje podejmował duński król. W tekście zaznaczono również, że projekt misyjny był zakorzeniony w Danii.

1814 i pokój w Kilonii: dlaczego Grenlandia została przy Danii

Do 1814 r. Dania i Norwegia pozostawały związane, a kwestia Grenlandii była elementem tej konstrukcji. Punkt zwrotny nastąpił po przegranych przez Danię wojnach angielskich i negocjacjach pokoju w Kilonii. W ich wyniku Dania oddała Norwegię Szwecji, ale zachowała Grenlandię, Wyspy Owcze i Islandię – w rozmowach prowadzonych pod wpływem Wielkiej Brytanii, która była zwycięzcą konfliktu.

Søren Rud podkreśla, że nic nie wskazuje na „kradzież” Grenlandii, a jednym z wytłumaczeń jest interes polityczny, by nie wzmacniać nadmiernie szwedzko-norweskiego układu terytorialnego. Dodaje też: „Kolejną kwestią jest to, że do 1814 r. Dania zarządzała projektem kolonialnym w Grenlandii, dlatego naturalnym wyborem było, aby Dania nadal sprawowała kontrolę nad Grenlandią”. Emil Andersen zaznacza natomiast, że w źródłach z okresu zakończenia wojny nie ma przesłanek, by mówić o nielegalnym zatrzymaniu terytoriów.

Zmiany po 1814 r. i spór z Norwegią o wschodnią Grenlandię

TjekDet opisuje, że po 1814 r. Dania i Grenlandia rozszerzyły wymianę towarową do około 50 miejsc, by przybliżyć ją mieszkańcom wyspy. W 1849 r. Grenlandia nie uzyskała prawa wyborczego do Rigsdagen, ale od 1857 r. otrzymała wybieralne zgromadzenia Forstanderskaber do spraw lokalnych. To – według opisu w tekście – były kolejne elementy kształtowania relacji po stronie duńskiej.

Wątek norweski wrócił w 1921 r., gdy Dania ogłosiła suwerenność nad całą Grenlandią, po uzgodnieniu z USA. Søren Rud przytacza dokument powiązany ze sprzedażą Wysp Zachodnich, w którym strona amerykańska miała deklarować brak sprzeciwu wobec rozszerzenia przez Danię interesów politycznych i gospodarczych na całą Grenlandię. Jak wyjaśnia, do tego czasu Dania posiadała głównie kolonie, a nie pełną, formalnie zadeklarowaną suwerenność nad całym obszarem.

Ogłoszenie suwerenności doprowadziło jednak do konfliktu terytorialnego z Norwegią o wschodnią część Grenlandii. TjekDet opisuje, że spór trafił do międzynarodowego trybunału w Hadze, który w 1933 r. rozstrzygnął go na korzyść Danii.

Status Grenlandii w XX i XXI wieku i powrót języka o „kolonii”

W tekście przypomniano, że w 1953 r. Grenlandia przestała być kolonią duńską i stała się częścią Danii jako duńskie hrabstwo. W 1979 r. uzyskała samorządność, a od 2009 r. dysponuje autonomią, która uznaje prawo Grenlandii do niepodległości i zmienia warunki przejmowania kompetencji od państwa duńskiego. Mimo tych zmian Stephen Miller – według relacji w tekście – wciąż nazywał Grenlandię „kolonią duńską” w wypowiedzi z początku tygodnia.