Godziny otwarcia Systembolaget ponownie stały się tematem politycznej dyskusji w Szwecji – i to równolegle z podobną debatą w sąsiedniej Finlandii. Poseł Erik Hellsborn ze Sverigedemokraterna złożył w Riksdagu wniosek o wydłużenie czasu pracy państwowego monopolu, tak aby sklepy mogły być otwarte także w niedziele. Jednocześnie w Helsinkach komisja gospodarcza parlamentu proponuje dłuższe godziny otwarcia fińskiego odpowiednika Systembolaget, spółki Alko, w tym możliwość handlu w niedziele.
Systembolaget i niedzielne zakupy pod lupą w Riksdagu
W Szwecji godziny otwarcia Systembolaget od lat stanowią element szerszej dyskusji o państwowym monopolu na sprzedaż mocnego alkoholu. W nowym wniosku poseł Erik Hellsborn podkreśla, że model monopolu ma – jego zdaniem – „wiele zalet”, ale wskazuje też na jedną istotną wadę: brak możliwości legalnego zakupu napojów powyżej 3,5% alkoholu przez jeden dzień w tygodniu, kiedy sklepy są zamknięte. Ten argument pojawia się również w jego publicznych wypowiedziach w mediach społecznościowych.
W projekcie ustawy Hellsborn ocenia, że obecny system „utrudnia życie zwykłym ludziom” i komplikuje codzienne planowanie. W podobnym tonie opisuje sprawę portal Nyheter24, przypominając, że poseł złożył swoją motion pod koniec września i przekonuje, iż niedzielne zamknięcie zachęca część klientów do „bunkrowania” alkoholu wcześniej w tygodniu, aby „być po bezpiecznej stronie”.
Pokazuje to zmianę akcentów w debacie: z ochrony zdrowia publicznego na wygodę konsumenta i „życiową logistykę”, co dobrze trafia do wyborców, ale budzi obawy środowisk zajmujących się profilaktyką uzależnień.
Finlandia: Alko, niedziele i ostrzeżenia instytutu THL
Podobna dyskusja toczy się w Finlandii, gdzie komisja gospodarcza Eduskunty zaproponowała, aby Alko mogło być otwarte także w niedziele i święta, a ponadto by znieść szczególne ograniczenia dotyczące dostaw domowych. W swoim stanowisku komisja argumentuje, że dłuższe godziny otwarcia poprawiłyby „warunki działania” Alko i wzmocniły pozycję firmy w obliczu stopniowej liberalizacji rynku alkoholowego.
Jak opisuje Svenska Yle, wszystkie partie rządzące z wyjątkiem Chrześcijańskich Demokratów popierają ogólny kierunek liberalizacji, w tym projekt ustawy o szerszej możliwości dostaw alkoholu do domu. Jednak propozycja wydłużenia godzin otwarcia Alko spotkała się z ostrą krytyką ze strony Fińskiego Instytutu Zdrowia i Dobrobytu (THL).
Badaczka i profesor Pia Mäkelä z THL przypomina w rozmowie ze Svenska Yle, że zwiększona dostępność alkoholu prowadzi, według badań, do wzrostu ogólnego spożycia i szkód zdrowotnych. „Mamy nadzieję, że teraz opamiętają się i nieco się wycofają, aby dostępność alkoholu nie wzrosła w sposób, jaki zaproponowano” – mówi, podkreślając, że system pomocy osobom z problemem alkoholowym jest już przeciążony.
Głos THL dobrze pokazuje różnicę perspektyw: komisja patrzy na Alko jak na przedsiębiorstwo, podczas gdy instytut zdrowia widzi przede wszystkim konsekwencje społeczne liberalizacji.
Spór o zdrowie publiczne: argumenty za i przeciw
Również w Finlandii organizacje i eksperci od zdrowia publicznego ostrzegają, że rozszerzanie godzin otwarcia monopolu może podważyć dotychczasową, dość restrykcyjną politykę alkoholową, która – według badań – cieszy się nadal dużym poparciem społecznym. Analiza Nordic Welfare Centre z wiosny 2025 r. pokazuje, że większość Finów formalnie popiera ograniczenia, choć ustawodawca stopniowo je luzuje.
W Szwecji natomiast argument zdrowia publicznego jest często przywoływany przez przeciwników liberalizacji, ale w samym wniosku Erika Hellsborna zostaje on odrzucony jako „słaby kontrargument”. Poseł przekonuje, że równie prawdopodobne jest to, iż część osób w niedzielę z alkoholu zrezygnuje, jak i to, że inni kupią większe ilości wcześniej w tygodniu.
To klasyczny spór o interpretację ludzkich zachowań: badania epidemiologiczne konsekwentnie wskazują na związek między dostępnością alkoholu a poziomem spożycia, ale politycy skłonni są powoływać się raczej na intuicję i „zwykłe doświadczenie” wyborców.
Godziny otwarcia Systembolaget i Alko jako test dla modelu monopolu
Dyskusja o tym, jak mają wyglądać godziny otwarcia Systembolaget, dotyka sedna nordyckiego modelu monopolu alkoholowego. W Szwecji Systembolaget, a w Finlandii Alko, mają łączy cel łączenia kontroli nad sprzedażą alkoholu z ograniczeniem szkód zdrowotnych i społecznych. Jednocześnie oba podmioty funkcjonują w realiach konkurencji z innymi kanałami zakupu – od sklepów spożywczych z piwem po handel transgraniczny i zakupy online.
W tym kontekście wydłużenie godzin otwarcia postrzegane jest przez zwolenników jako sposób na „wzmocnienie monopolu” w obliczu liberalizacji innych form sprzedaży. Krytycy – jak THL w Finlandii – widzą w tym jednak ryzyko dalszego wzrostu konsumpcji, obciążeń dla służby zdrowia i systemu pomocy osobom uzależnionym.
Niezależnie od ostatecznych decyzji w Sztokholmie i Helsinkach, los tych propozycji pokaże, czy priorytetem nordyckich rządów wciąż pozostaje ograniczanie szkód zdrowotnych, czy też coraz większą rolę odgrywają argumenty konsumenckie i konkurencja rynkowa.
