Kopalnia w Kirunie to największa podziemna kopalnia rudy żelaza na świecie. Działa od ponad stu lat, a LKAB — szwedzka spółka państwowa będąca jej operatorem — eksportuje żelazo do hut w całej Europie. To dobrze znana historia przemysłowa. Mniej znana jest ta, która zaczęła się w 2023 roku, gdy LKAB poinformowało o odkryciu złóż pierwiastków ziem rzadkich o łącznej szacowanej masie przekraczającej milion ton. Geopolityczna waga tej informacji dotarła do Brukseli niemal natychmiast.
Pierwiastki ziem rzadkich — neodym, prazeodym, dysproz i kilkanaście innych — są niezbędne do produkcji silników elektrycznych i turbin wiatrowych. Europa importuje ich zdecydowaną większość z Chin, które dominują zarówno w wydobyciu, jak i rafinacji tych surowców. Zależność ta stała się widoczna w debacie o bezpieczeństwie dostaw, szczególnie od momentu, gdy relacje handlowe z Pekinem skomplikowały się na wielu frontach. Norrbotten pojawił się w tym kontekście jako potencjalne rozwiązanie, nie tylko jako region wydobywczy, ale jako element suwerenności surowcowej kontynentu.
Złoża w okolicach Kiruna i Gällivare były eksploatowane od dziesięcioleci wyłącznie pod kątem żelaza. Pierwiastki ziem rzadkich — obecne w skale macierzystej i w odpadach poeksploatacyjnych — przez lata były po prostu składowane lub ignorowane, bo ich wydobycie i separacja nie były ekonomicznie uzasadnione w tamtych warunkach rynkowych. Sytuacja zmieniła się, gdy cena i dostępność tych surowców stały się kwestią strategiczną, a nie tylko handlową. LKAB zainwestowało w demonstracyjną instalację separacyjną w Luleå — portowym mieście nad Zatoką Botnicką — wydając na ten etap około 80 milionów euro. Celem jest przetestowanie metod wydzielania pierwiastków z rudy i odpadów na skalę pozwalającą na późniejszą produkcję przemysłową.
Kiruna to miasto, które dosłownie się przeprowadza. Podziemna eksploatacja rudy przez dziesięciolecia spowodowała osiadanie gruntu pod częścią zabudowy, wymuszając największą relokację miejską w historii Szwecji. Nowe centrum Kirany powstaje kilka kilometrów od starego, a budynki — w tym zabytkowy ratusz — są przenoszone lub rozbierane i odbudowywane w nowej lokalizacji. To niecodzienny widok: dźwigi i maszyny budowlane pracujące obok kopalnianego szybu, który wciąż funkcjonuje pełną parą. Miasto i kopalnia istnieją w trwałym, skomplikowanym współistnieniu.
W Malmberget, w pobliżu Gällivare, LKAB wprowadza nowe procesy wydobywcze, które mają jednocześnie odzyskiwać pierwiastki ziem rzadkich i fosfor z rudy. Fosfor to osobny temat: Europie grozi deficyt tego pierwiastka, kluczowego dla produkcji nawozów i przemysłu chemicznego, a złoża norrbotteńskie zawierają go w ilościach nietrywialnych. Komisja Europejska oficjalnie uznała inicjatywy LKAB dotyczące minerałów krytycznych i fosforu za projekty strategiczne, co otwiera drogę do przyspieszonej ścieżki administracyjnej i potencjalnego finansowania z funduszy unijnych.
LKAB przejęło też udział w norweskiej firmie REEtec, specjalizującej się w bardziej ekologicznych metodach rafinacji pierwiastków ziem rzadkich. Obecne technologie rafinacji opierają się na procesach chemicznych generujących znaczne ilości odpadów — jeden z powodów, dla których przemysł ten skoncentrował się głównie w Chinach, gdzie normy środowiskowe przez długi czas były mniej restrykcyjne. REEtec pracuje nad alternatywami, a współpraca ze szwedzką spółką oznacza, że cały łańcuch wartości — od kopalni w Kirunie do rafinowanego metalu gotowego do użytku w przemyśle — mógłby w przyszłości funkcjonować na terenie Skandynawii.
Czy Norrbotten faktycznie uniezależni Europę od chińskich ziem rzadkich — to pytanie, na które odpowiedź przyjdzie za kilka lat. Skala inwestycji i presja polityczna idą w jednym kierunku. Techniczne wyzwania rafinacji i logistyki pozostają poważne. Ale punkt startowy jest taki, że złoże istnieje, operuje nim podmiot z doświadczeniem i zasobami, a instytucje unijne postanowiły traktować ten projekt poważnie.
