Od stycznia 2027 roku szczepionka przeciwko ospie wietrznej zostanie włączona do powszechnego programu szczepień w Szwecji. Będzie ona bezpłatna dla wszystkich dzieci, które jeszcze nie przeszły tej choroby. Podawana będzie w dwóch dawkach – pierwsza w wieku 18 miesięcy w BVC (ośrodkach opieki nad dziećmi), druga w wieku 7–8 lat w ramach szkolnej opieki zdrowotnej. Dzieci starsze do 17. roku życia będą objęte tymczasową akcją szczepień uzupełniających.
Minister spraw społecznych Jakob Forssmed uzasadnia decyzję konkretnymi argumentami: „Wszystkie dzieci powinny otrzymać tę ochronę. Uważam to za sprawę pilną, ponieważ jest to dość długotrwała i bolesna choroba. A dla rodziców oznacza to wiele dni opieki nad chorym dzieckiem”. W czwartek rząd podjął formalną decyzję o niezbędnej zmianie w rozporządzeniu w sprawie ochrony przed zakażeniami.
Ospa wietrzna – dlaczego szczepienie ma sens
Ospa wietrzna, znana też jako varicella, to wysoce zakaźna wirusowa choroba wywoływana przez wirus varicella-zoster. Choć w większości przypadków przebieg jest łagodny, choroba potrafi być poważna i długotrwała – szczególnie u dzieci, kobiet w ciąży i osób z osłabioną odpornością.
Choroba zaczyna się od gorączki i ogólnego złego samopoczucia utrzymujących się przez kilka dni. Następnie na ciele pojawiają się swędzące pęcherzyki – najczęściej najpierw na tułowiu, później na twarzy, skórze głowy i w jamie ustnej. Pełny cykl choroby trwa 1–2 tygodnie, ale swędzenie i wysypka mogą być bardzo dokuczliwe, szczególnie dla małych dzieci.
Powikłania nie są rzadkie. Zakażenia bakteryjne pęcherzyków – gdy dziecko drapie się i wprowadza bakterie do rany – mogą wymagać leczenia antybiotykami. W poważniejszych przypadkach ospa wietrzna prowadzi do zapalenia płuc, zapalenia mózgu, encefalopatii. Umiera na nią stosunkowo mało osób, ale hospitalizacje są liczne.
Forssmed zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt: „Ospa wietrzna wiąże się również z ryzykiem zakażenia pęcherzyków powstających na skórze, co może wymagać leczenia antybiotykami. Jeśli uda nam się tego uniknąć, będziemy mogli również ograniczyć oporność na antybiotyki. Jest to więc pozytywne rozwiązanie pod wieloma względami”. W kontekście globalnego problemu antybiotykooporności każda decyzja ograniczająca zbędne stosowanie antybiotyków jest istotna.
Wirus ospy wietrznej ma jeszcze jedną nieprzyjemną cechę – pozostaje w organizmie po ustąpieniu choroby, ukryty w komórkach nerwowych. Wiele lat później może się reaktywować w postaci półpaśca (herpes zoster) – bardzo bolesnej choroby wywołującej wysypkę wzdłuż nerwów. Półpasiec dotyka około jednej trzeciej osób, które kiedyś chorowały na ospę wietrzną. Zapobieganie ospie w dzieciństwie oznacza automatycznie zmniejszenie ryzyka półpaśca w wieku dorosłym.
Nowy program – jak będzie wyglądać w praktyce
Szczepionka będzie podawana w dwóch dawkach. Pierwsza – w wieku 18 miesięcy – w ośrodku opieki nad dziećmi (barnavårdscentral, w skrócie BVC). BVC to szwedzkie odpowiedniki polskich poradni pediatrycznych, gdzie każde dziecko od urodzenia do wieku szkolnego jest regularnie kontrolowane i szczepione. Wprowadzenie ospy wietrznej do standardowego kalendarza BVC oznacza, że praktycznie każde szwedzkie dziecko będzie zaszczepione.
Druga dawka – w wieku 7–8 lat – zostanie podana w ramach szwedzkiej szkolnej opieki zdrowotnej (skolhälsovård). To dobrze rozwinięty system, w którym każda szkoła ma pielęgniarkę szkolną odpowiedzialną m.in. za szczepienia. Model dwudawkowy jest zgodny z rekomendacjami międzynarodowymi – dwie dawki dają skuteczność ochrony około 95 procent.
Dzieci starsze niż 18 miesięcy w momencie rozpoczęcia programu nie będą automatycznie objęte. To standardowa praktyka przy wprowadzaniu nowych szczepień do harmonogramów krajowych. Aby wypełnić tę lukę i uniknąć sytuacji, w której duża grupa dzieci w wieku szkolnym pozostałaby nieszczepiona, rząd wprowadza tymczasową akcję szczepień uzupełniających dla dzieci w wieku 5–17 lat, które jeszcze nie chorowały na ospę.
Forssmed wyjaśnia szerszą strategię: „Podpisaliśmy trzyletnie porozumienie ze Szwedzkim Związkiem Gmin i Regionów (SKR). Po tym okresie będziemy już zapewne znacznie bliżej wyeliminowania tej choroby. Planujemy jednak, aby szczepienia uzupełniające były oferowane jeszcze przez kilka kolejnych lat. Szczepionka w ramach programu szczepień będzie oferowana co roku na stałe”.
Koszty i logistyka programu
Koszt dla państwa jest znaczący, ale racjonalny. 43 miliony koron rocznie od 2027 roku na standardowy program szczepień w BVC i szkołach. Dodatkowo 49 milionów w 2027 roku i 51 milionów rocznie w latach 2028–2032 na szczepienia uzupełniające dla starszych dzieci. Łącznie w latach 2027–2032 to około 350 milionów koron.
Warto jednak spojrzeć na ekonomikę holistycznie. Ospa wietrzna wywołuje w Szwecji szacunkowo kilkadziesiąt tysięcy przypadków rocznie. Rodzice spędzają na opiece nad chorymi dziećmi łącznie miliony godzin – co przekłada się na koszty absencji chorobowej. Do tego dochodzą koszty leczenia antybiotykami przypadków powikłanych, hospitalizacji, konsultacji w BVC. Kalkulacja koszt–korzyść dla szczepień prowadzi zwykle do jednoznacznego wyniku: szczepienia się opłacają.
Jak pisaliśmy w artykule „Nowe szczepienia przeciwko ospie wietrznej w Szwecji – krajowy program może zostać rozszerzony”, Szwedzka Agencja Zdrowia Publicznego (Folkhälsomyndigheten) już od 2024 roku rekomendowała włączenie szczepionki do powszechnego programu. Rząd potrzebował czasu na finalizację warunków porozumienia z SKR i budżet.
Cel długoterminowy jest ambitny. Forssmed mówi wprost o „wyeliminowaniu ospy wietrznej”. W ostatnich latach szczepienia przeciwko odrze zdołały praktycznie wyeliminować tę chorobę w Szwecji. Podobny efekt jest realny dla ospy wietrznej – choć wirus varicella-zoster jest wyjątkowo zakaźny, wysoki poziom wyszczepialności może zablokować obieg wirusa w populacji.
Szwedzki program szczepień – szeroki obraz
Szwedzki krajowy program szczepień dla dzieci obejmuje obecnie szereg chorób: błonicę, tężec, krztusiec, polio, wirusowe zapalenie wątroby typu B, Haemophilus influenzae typu b, pneumokoki, rotawirusy, odrę, świnkę, różyczkę oraz HPV (dla dziewcząt i chłopców). Wyszczepialność w Szwecji jest wyjątkowo wysoka – zwykle ponad 95 procent dla większości szczepień – dzięki uporządkowanemu systemowi BVC i szkół.
Dodanie ospy wietrznej do tej listy jest naturalnym krokiem. Wiele krajów zachodnich – w tym USA, Kanada, Australia, Niemcy, Holandia – szczepi przeciwko ospie wietrznej od lat. Szwecja dołącza więc do standardowej praktyki europejskiej.
Warto jednak zauważyć, że w Szwecji – jak w wielu innych krajach – rośnie także sceptycyzm wobec szczepień. Jak pisaliśmy niedawno w artykule „Rodzice w Szwecji coraz częściej odmawiają zastrzyku z witaminą K noworodkom”, coraz więcej rodziców rezygnuje z rutynowej profilaktyki noworodkowej. Podobne postawy dotyczą też szczepień – choć w Szwecji nadal zdecydowanie mniej powszechne niż w niektórych innych krajach europejskich.
Wprowadzenie szczepionki przeciwko ospie wietrznej do powszechnego programu będzie testem, czy Szwecja utrzyma wysoki poziom zaufania rodziców do systemu szczepień. Kampania informacyjna przy wprowadzeniu nowej szczepionki zwykle skutkuje debatą społeczną, w której głos zabierają zarówno lekarze, jak i przeciwnicy szczepień.
Kontekst zdrowia publicznego w Szwecji
Nowa szczepionka wpisuje się w szerszy trend rozbudowy szwedzkiej polityki zdrowotnej. Jak pisaliśmy w artykule „KZM w Szwecji rośnie – rekordowy wzrost zachorowań”, obecność klinicznych zagrożeń infekcyjnych zwiększa presję na rozbudowę programów szczepień. Kleszczowe zapalenie mózgu – choć nie w powszechnym programie – jest już rekomendowane w regionach o wysokim ryzyku.
Szwedzka polityka zdrowotna coraz częściej łączy się też z globalnymi trendami. Jak pisaliśmy w artykule „Finlandia rozpoczyna masowe szczepienia – Szwecja idzie w jej ślady”, Szwecja przystąpiła do unijnego zakupu szczepionek przeciwko ptasiej grypie H5N1 – w reakcji na globalne zagrożenie epidemiczne. Program szczepień przeciwko ospie wietrznej jest częścią tego samego dążenia do proaktywnego zarządzania zdrowiem publicznym.
Dla Polaków wychowujących dzieci w Szwecji nowość jest praktycznie korzystna. Szczepionka będzie bezpłatna i podawana automatycznie w BVC. Nie ma konieczności specjalnego zapisywania się – system BVC sam się skontaktuje z rodzicami przed wizytą 18-miesięczną. Warto tylko upewnić się, że karta zdrowia dziecka (BVC-journal) jest aktualna i że pediatra ma bieżące informacje o historii chorobowej dziecka.
Rodzice, którzy mają starsze dzieci, powinni się orientować, czy dzieci przechodziły już ospę wietrzną. Jeśli tak – szczepienie nie jest potrzebne, bo ospa wietrzna daje trwałą odporność. Jeśli nie – dziecko będzie kwalifikować się do bezpłatnego szczepienia uzupełniającego w wieku 5–17 lat.
Program pokazuje jedno – szwedzki system zdrowia publicznego jest w stanie wdrażać nowe inicjatywy zdrowotne, gdy pojawia się na to popyt i konsensus naukowy. Ospa wietrzna była dotąd chorobą „normalną” i akceptowaną – każde dziecko przez nią przechodziło. Nowy program oznacza zmianę tej postawy: choroba, której można zapobiec, powinna zostać wyeliminowana. To pragmatyczne podejście, które sprawdziło się już przy wielu innych chorobach.
